Huwelijksdwang is het dwingen van een meisje/vrouw of een jongen/man tot een huwelijk, door ouders, familie of gemeenschap. Het kernbegrip is dwang. Er is een glijdende schaal van zachte dwang in de vorm van sociale en psychische druk tot onder dreiging van fysiek en/of psychisch geweld dochter of zoon dwingen met een door de ouders of andere familieleden uitgezochte partner te trouwen. Of te trouwen voor een bepaalde leeftijd.
Vaak wordt de volgende definitie gehanteerd:
Een gedwongen huwelijk is een religieus of wettelijk huwelijk waarbij de (voorbereidende) huwelijkshandelingen tegen de vrije wil van minstens een van de huwelijkskandidaten hebben plaatsgevonden en waar onder een bepaalde vorm van dwang mee is ingestemd.
Huwelijksdwang komt voor in diverse etnische gemeenschappen in Nederland. Meisjes en in mindere mate ook jongens worden nog steeds uitgehuwelijkt. Ouders hebben diverse motieven om hun kinderen tot een huwelijk te dwingen. Wereldwijd is armoede bijvoorbeeld dé reden om meisjes uit te huwelijken, vaak al op jonge leeftijd. Maar ook het versterken van transnationale familiebanden, het redden van de familie-eer of het behouden van familiekapitaal zijn belangrijke redenen.
De precieze omvang van huwelijksdwang in Nederland is moeilijk vast te stellen. Gevallen van huwelijksdwang worden nog niet apart geregistreerd. Uit verschillende cases van scholen, politie, hulpverlening en opvang blijkt duidelijk dat huwelijksdwang in Nederland voorkomt en ernstige gevolgen heeft voor diverse betrokkenen. Huwelijksdwang komt voor in Turkse, Marokkaanse, Surinaams-Hindoestaanse, Somalische, Iraanse, Iraakse, Afghaanse, Pakistaanse, Koerdische, Chinese, Molukse en Roma-gemeenschappen.
Het ministerie van Justitie wil huwelijksdwang harder gaan aanpakken. Zo gaat de gevangenisstraf voor (huwelijks)dwang omhoog van negen maanden naar twee jaar en krijgt de rechter straks ook de mogelijkheid voorlopige hechtenis op te leggen. Verder kan het Openbaar Ministerie meer opsporingsbevoegdheden toepassen, zoals het vorderen van verkeersgegevens (telefoon en internet) en de aanhouding buiten heterdaad.
Het ministerie werkt aan een wetsvoorstel waarin deze maatregelen komen te staan.
De aanpak van huwelijksdwang is in 2006 opgenomen in het overheidsprogramma van het Programmabureau van Eergerelateerd Geweld. Dit is een gezamenlijk programma van de ministeries van Justitie, VWS, OC&W, VROM en BZK. Het ministerie van Justitie is in juni 2009 een landelijke campagne Achterlating en gedwongen huwelijken gestart.
In 2010 wordt door het ministerie van justitie een landelijke voorlichtingscampagne rond huwelijksdwang en achterlating gehouden. Het materiaal dat ten behoeve van de nieuwe campagne is ontwikkeld, wordt breed beschikbaar gesteld aan gemeenten en aan andere relevante lokale partijen
Bewustwording en actie in gemeenschappen waarin het probleem voorkomt is essentieel. Daarnaast is bewustwording en deskundigheidsbevordering bij professionals nodig ten behoeve van vroegsignalering en hulp aan (potentiële) slachtoffers. Zo kan voorkomen worden dat meisjes van huis moeten weglopen of van school wegblijven.